dinsdag 28 april 2015

De Tweede Wereldoorlog in Baarn (2)

door Wim Velthuizen


Dit verhaal vanaf het begin lezen? Klik hier voor deel 1

Dit is geen algemene politieke of economische beschouwing, omdat daarover al veel is gepubliceerd. Hier beperken wij ons tot een aantal lokale gebeurtenissen, opgetekend uit de monden van Baarnaars. Alle genoemde namen zijn echt. De archieven van de Historische Kring Baerne gaven veel informatie. Daarnaast zijn veel boeken en het internet gebruikt om het volgende verhaal te vertellen en een indruk te geven van de leefomstandigheden in Baarn in de jaren 1940-1945. De basis van dit verhaal is ontstaan toen de Historische Kring Baerne een hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog opnam in het boek 1000 jaar Baarn.


De Koninklijke Familie

Er werd besloten om in geval van oorlog een regering in ballingschap vanuit Londen te laten opereren. Ook de Koninklijke familie zou daar heen moeten gaan. Op 9 mei ging het prinselijk gezin vanuit Soestdijk naar paleis Noordeinde in Den Haag. Daarna vertrok het prinselijk gezin op Pinksterzondag in een geblindeerde auto van de Nederlandse Bank naar IJmuiden, vergezeld van een militair escorte. Het gezelschap scheepte zich in op de Engelse torpedobootjager Codrington. Mevrouw M. Röell - del Court van Krimpen en freule S. Feith waren daarbij voor de verzorging van de prinsesjes. De vorstelijke bewoners van Baarn waren toen veilig voor het oorlogsgeweld. Prinses Juliana en haar dochters reisden door naar Canada, waar zij de rest van de oorlogstijd bleven. De prinses zette zich o.a. in New York in voor het bezette vaderland. Prins Bernhard was vanuit Engeland intensief betrokken bij de bevrijding van Europa. Toen Zuid-Nederland in 1944 bevrijd was, werd hij bevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten. (Uit verzetsmensen ontstond spontaan het regiment Stoottroepen, dat nu nog bestaat onder de naam Stoottroepen – Prins Bernhard als onderdeel van de Luchtmobiele Brigade.) In het toen nog bezette Nederland boven de rivieren zou Baarn nog tot 7 mei 1945 moeten wachten op de bevrijding. Op 2 augustus 1945 landde het prinselijk gezin op het vliegveld Teuge en keerde terug naar paleis Soestdijk.




Baarnse schoolkinderen werden op 4 augustus in de paleistuin uitgenodigd om de bevrijding te vieren en spelletjes te spelen met de prinsesjes. Maar zo ver is het in dit verhaal nog lang niet.


Leven en verzet tijdens de bezetting

Na het bombardement op Rotterdam geeft Nederland zich over en de evacués kunnen weer teruggaan. De Baarnsche Courant uit die tijd schrijft: “Onze Larense buurtjes zijn betrouwbaar gebleken en hebben algemeen getoond het hart op de juiste plaats te bezitten”. Een enkele Baarnse familie kreeg geen bericht dat ze weer naar huis konden. Ze merkten dat toen er (bijna) geen andere Baarnaars meer in Laren rondliepen. Dus was het ook voor hen zaak weer terug te keren.

Vroeg in de ochtend van de 16e mei komt een groep Duitse ruiters aan bij het gemeentehuis. Ze eisen onderdak voor manschappen en paarden en worden bij burgers ingekwartierd. Als blijkt dat dit niet praktisch is worden grote huizen en gebouwen gevorderd. Al snel merkt Baarn wat de Duitse bezetting betekent. Levensmiddelen en niet veel later ook kleding kunnen alleen met bonnen gekocht worden.



Men had er eerst nog geen rekening mee gehouden dat wild nog niet op de bon was. De advertentie in de Baarnsche Courant van 27 juni 1940 is hierin duidelijk.


Ondanks dat er gebrek aan allerlei goederen komt, probeert de bevolking zo veel mogelijk het vooroorlogse dagelijkse leven voort te zetten. In november 1941 wordt de centrale keuken in de Gaslaan geopend. De Duitsers vorderen bruikbare artikelen als fietsen. Een Duitse officier komt eens op een gevorderde fiets naar de Duitse stamkroeg, café Het Kasteel van Antwerpen. Terwijl de militairen binnen aan de drank zijn, wordt de fiets gewoon weer teruggepikt.

Dit laatste is dan niet meer in de Baarnsche Courant te lezen, want die wordt opgeheven. Per 1 januari 1942 verschijnt ‘Het Nieuwsblad voor Soest en Baarn’, een propagandablad geredigeerd onder het toeziend oog van de bezetter. Daarin staat bijvoorbeeld: “Wat de Brit en de Yankee aan slagvaardigheid ontbreekt , ziet men eerst goed zoo men toeziet wat een handje vol onverschrokken Duitsche militairen soms weet tot stand te brengen.” Dan volgt een opsomming van dapperheden, die de indruk moeten wekken dat de Engelsen en Amerikanen niet veel voorstellen.
Ondanks dat er gebrek aan allerlei goederen komt, probeert de bevolking zo veel mogelijk het vooroorlogse dagelijkse leven voort te zetten. In november 1941 wordt de centrale keuken in de Gaslaan geopend. De Duitsers vorderen bruikbare artikelen als fietsen. Een Duitse officier komt eens op een gevorderde fiets naar de Duitse stamkroeg, café Het Kasteel van Antwerpen. Terwijl de militairen binnen aan de drank zijn, wordt de fiets gewoon weer teruggepikt.
Dit laatste is dan niet meer in de Baarnsche Courant te lezen, want die wordt opgeheven. Per 1 januari 1942 verschijnt ‘Het Nieuwsblad voor Soest en Baarn’, een propagandablad geredigeerd onder het toeziend oog van de bezetter. Daarin staat bijvoorbeeld: “Wat de Brit en de Yankee aan slagvaardigheid ontbreekt , ziet men eerst goed zoo men toeziet wat een handje vol onverschrokken Duitsche militairen soms weet tot stand te brengen.” Dan volgt een opsomming van dapperheden, die de indruk moeten wekken dat de Engelsen en Amerikanen niet veel voorstellen.

Nazi propagande: Winston Churchill laat bladeren aan bomen vastspijkeren omdat
 hij gezegd had: "Voordat de bladeren vallen is het met de Nazi's gedaan".


Vooral de weekendedities bevatten regelmatig propaganda over het Duitse leger. Als de troepen moeten terugtrekken heet dat tactische frontverkleining of een ‘strategische distancieeringsbeweging’. Sportwedstrijden, theatervoorstellingen, concerten en diefstal van fietsen of vee en overtredingen zijn de meest voorkomende berichten. Er staat niets vermeld dat ten nadele van de bezetter zou kunnen zijn. Voorvallen als de later omschreven liquidatie van een ambtenaar en politieagent worden niet vermeld. Over het doodschieten van een meisje in de Oosterstraat of inval in Lage Vuursche en de daarmee samenhangende arrestaties staat niets in de krant. Een overlijdensbericht van Jan Karman of Bert Kleisen is zelfs niet te vinden in de berichten van de burgerlijke stand.

Verzetsleider tandarts Grootveld liet zijn vrouw en dochter Willy wapens en berichten rondbrengen. In een tas, verborgen onder groente, lagen wapens of brieven. Zo groeide het ondergronds verzet in Baarn, waarbij met schuilnamen werd gewerkt om te voorkomen dat bij eventuele arrestatie mensen verraden zouden worden.

Veel villa’s werden door de Duitsers gevorderd voor onderdak van staf en soldaten. De Ortskommandant zetelde met zijn hoofdkwartier in Baarnsche Lyceum aan de Stationsweg. Al op 23 mei 1940 kwam er een verbod om met motorrijtuigen aan het verkeer deel te nemen en werd paard en wagen het alternatief. Dat er ook paarden werden gevorderd is wellicht minder bekend. Op 18 december 1940 was de eerste paardenkeuring, waarbij de beste paarden werden gevorderd. Geen wonder dat bij volgende paardenkeuringen paarden werden verstopt. Zo stond een paard tijdelijk in het kleine keukentje van een woonhuis in het Rode Dorp. Aan de Noorderstraat werd het paard van brandstoffenhandel Koffrie tijdens de paardenvorderingen met succes verborgen gehouden. Dit zijn slechts twee voorbeelden van de verschillende bergplaatsen waar de Duitsers geen paarden zouden verwachten. De Historische Kring Baerne beschikt over een DVD waarop Baarnaars vertellen over het verbergen van paarden. Dat die verborgen paarden niet verraden werden pleit voor de solidariteit van veel Baarnaars. U zult verderop lezen dat er echter helaas ook ‘verkeerde’ Baarnaars waren.


Klik hier voor deel 3: 'Stil verzet, tegenzetten en gemeentebestuur en politie'

Dit verhaal vanaf het begin lezen? Klik hier voor deel 1

De serie "De Tweede Wereldoorlog in Baarn" is opgetekend door Wim Velthuizen. Gedeeltes van deze serie zijn gepubliceerd in het prachtige boek '1000 jaar Baarn' uitgegeven door de Historische Kring Baerne. Aangezien de ruimte in het boek beperkt was, kon het verhaal slechts deels opgenomen worden in het boek. Het complete verhaal wordt door publicatie van deze serie via de website van Stichting Groenegraf.nl gedeeld, met vriendelijke toestemming van de Historische Kring Baerne. Wij willen hiervoor Wim Velthuizen en de HKB hartelijk danken!

Website Historische Kring Baerne: www.historischekringbaerne.nl

Vragen, opmerkingen of tips? Neem gerust contact op. Uiteraard kunt u groenegraf.nl ook volgen op Facebook en Twitter

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen