Langs Jan

door Cees Roodnat

Jan in zijn atelier aan het werk
(Foto coll. Groenegraf.nl)

Wie ooit met hem te maken kreeg passeert niet zonder herinneringen zijn atelier in de Peking- tuin, zijn beeld ‘vrouw’ achter het gemeentehuis, zijn ‘reiger’ in het Cantonspark, zijn ‘fluit- speler’ in de Speeldoos of de kolos op zijn graf. Jan Broerze riep emoties op, positieve en negatieve. Maar zeker is: Hij heeft weinigen onberoerd gelaten.

Zeker Annelies niet, mijn vrouw, die in 1966 met mij aan de Jelburg studeerde, dat jaar stage liep in Bussum maar in vrije tijd bij Jan kwam boetseren. Met de fiets of trein was ze er in een ommezien. Onze docente Handenarbeid, zelf beeldhouwer had haar geïntroduceerd omdat ze wel wat in haar zag. Jan kennelijk ook, want op dagen dat hij geen les gaf op scholen, aan de Sociale Akademie De Nijenburgh of de Nutsschool voor vrije expressie, kon ze er voor f.25,- per maand terecht, soms met nog een paar andere creatievelingen. Jan’s atelier bevond zich toen nog in de Nijverheidsstraat, in een buurtje achter de Pauluskerk /hoek Bosstraat, dat op de nominatie stond te worden afgebroken. Dichtbij het oude Politiebureau, om de hoek een snackbar waar je een kroketje kon halen. Ik haalde haar na zo’n boetseersessie wel eens op, of zat een deel van de tijd uit op een van de doorgezakte banken die in het atelier stonden. Zij heeft nog warme herinneringen aan die plek en herinnert zich de ruimte als een soort bedrijfshal, voormalige garage of smederij. Straatklinkers als vloer, belegd met een paar versleten kleedjes. Een enorme houtkachel troonde in het midden, bij een muur een indrukwekkende oven, werk- en draaibanken, lasapparatuur, soorten gereedschap, klemmen en tal van Jans beelden en plastieken, voltooid of nog in bewerking. Heel die stoffige uitdragerij stond in scherp contrast met die prachtige kunstwerken.

Jan’s “spelende kinderen” op
gymzaal De Loef. (Foto coll HKB)

Afhankelijk van de tijd die ze beschikbaar had bracht ze er enkele uren, maar soms ook hele dagen door, boetserend aan vrij werk of naar een voorbeeld uit het atelier. Jan, in boerenkiel, met een gebreid kalotje op het hoofd tegen de kou, liep in en uit, rommelde wat of was bezig met eigen werk. Lukte het even niet of had ze een vraag, dan nam Jan daar toegewijd de tijd voor.  De werksfeer was doorgaans rustig en geconcentreerd maar kon ook zo omslaan, want Jan’s stemmingen waren zo onberekenbaar als het weer. Boeiende verhalen over zijn armoedige jeugd als jongste in een gezin van 15 kinderen, waarvan er maar vijf de volwassen leeftijd haalden, een kijvende moeder die er alleen voor stond – Jan zag zijn vader op zijn zesde morsdood uit een boom vallen - werden afgewisseld met hilarische of boze verhalen over zijn tijd als stukadoor in de bouw, de slechte bazen en hoe ze die een loer draaiden. (Zo hadden ze eens spinaziezaad door de mortel gedaan waardoor al het stucwerk, toen zij al weer elders werkten, was gaan ontkiemen en uit het craquelé van de muren barstte.) Schoolbesturen, wethouders, rijke stinkerds, voor Jan waren het uitbuiters, die een kunstenaar vaak zonder respect behandelden of zich ver boven hem verheven voelden. Na zo’n onweersbui volgden Jan’s hogedrukgebieden:

Jan in zijn atelier in de Nijverheidsstraat
(Foto coll. Groenegraf.nl)

Luid galmend met gierende uithalen zong hij, met ter plekke bedachte teksten, bekende operafragmenten. Hij bracht Annelies eens een zanghulde waarbij hij haar naam op ‘fiets’ liet rijmen en besloot met: “Nou, waar is je fiets? Breng ‘m hier, ik ga  hem goud verven.” En dat deed hij prompt, van onder tot boven, met banden en al. Bij thuiskomst in het keurige Bussum trotseerde ze met allure de afkeurende blikken van haar buurtgenoten. Op dinsdag haalde Jan op de markt vaak een portie vis en bakte die op een gloeiend hete plaat, waarna hij die met een accu-tang naar de tafel bracht waaraan werd gegeten. Was het koud in de winter, dan werd er met jassen en vingerloze wanten aan stug doorgewerkt.
Dat Jan ook met veel collega-kunstenaars zoals Jaap de Ruig of Monica Keijzer, waarmee hij jarenlang de Nutsschool voor vrije expressie runde, regelmatig overhoop lag, hoorde ze later pas. Hij had van huis uit ook weinig anders meegekregen. Jan bleef een leven lang die eigenzinnige dwarskop, behept met dat extreme rechtvaardigheidsgevoel, wars van autoriteiten, die zich als autodidact snel ondergewaardeerd voelde. Als van huis uit gereformeerd meisje leerde mijn aanstaande zó, ongevraagd maar niet zonder profijt, al kleiend door een socialistische bril naar de werkelijkheid kijken.

“Staand vrouwtje” achter het
Gemeentehuis (Bron: Wikipedia)

Na dat jaar was er geen tijd meer voor boetseren, er moest doorgestudeerd worden. Maar ze bleef altijd een zwak voor Jan houden en omgekeerd want bij ons trouwen deed hij haar een zelf gedraaide houten kandelaar cadeau. Daarna was er weinig contact meer. Een voorbode van zijn dood berustte op een misverstand. “Heb je het gehoord? Jan Broerze is dood. Ja plotseling!” tetterde een Baarnse dame die met Annelies op een cursus (wandkleden maken) zat, plompverloren bij de koffie. Zij barstte tot ieders verbijstering in tranen uit maar werd al snel uit haar nare droom geholpen. “Nee, niet Jan de beeldhouwer maar zijn neef.” Baarn bleek met meer Broerzes gezegend dan wij toen wisten.
Na een hartaanval stierf Jan in een ziekenhuis in Tiel in 1992 (nu 25 jaar terug) alsnog. De begrafenisstoet vulde een paar dagen later de Torenlaan van begin tot eind. “Hij was er nog zo eentje, die nu niet meer gemaakt worden” zou mijn moeder gezegd hebben.

Geraadpleegd:
–  Jan Broerze, Wikipedia
Meer weten? Lees ook: Jan Broerze, de kunstenaar die geen consessies deed, 
Henriëtte Beuk, Baerne december 2013

Cees Roodnat

Dit verhaal verscheen op maandag 6 november 2017 in de Baarnsche Courant  in de rubriek

  ’Vandaag is morgen alweer gisteren (bruggetjes naar vroeger)’

Deze rubriek is een samenwerking tussen de Historische Kring Baerne en Groenegraf.nl   

Vragen, opmerkingen of tips? Neem gerust contact op. Uiteraard kunt u groenegraf.nl ook volgen op Facebook en Twitter

Wie, wat, waar: Villa hoek Wilhelminalaan / Emmalaan

Speurder, de speurhond van Groenegraf.nl

Vandaag is een nieuwe uitzending in de rubriek Wie, Wat, Waar? bij RTV Baarn gestart. De rubriek is een samenwerking met Stichting Groenegraf.nl. U kent inmiddels onze speurhond "Speurneus". Tijdens de uitzending van de rubriek Wie, Wat, Waar? graaft Speurneus telkens een foto van Groengraf.nl op. Wij hopen dan dat de kijkers van RTV Baarn en de volgers van Groenegraf.nl de vragen die we hebben over de foto kunnen beantwoorden.

Deze prachtige villa op de hoek van de Wilhelminalaan en de Emmalaan is nog steeds te vinden in Baarn, vlakbij de Wilhelminavijver. Het is één van de meest bijzondere villa's van Baarn en daarom willen we er graag meer over weten.

Wie is de architect van de villa? Zijn er nog bouwtekeningen van? Wanneer is het gebouwd? Wie hebben er gewoond? Zijn er nog oude foto's van?

Alles wat er maar te vertellen valt over deze villa willen we weten.

Wat we precies willen weten leest u op onze site via deze link, of bekijkt u op RTV Baarn. De uitzending blijft ook te zien op onze site via deze link. Op die plek kunt u gelijk ook uw reacties plaatsen.

We zijn heel erg benieuwd of u ons kunt helpen!

De uitzendingen van RTV Baarn zijn te zien via het digitale pakket van Ziggo op kanaal 42 of via de stream op www.rtvbaarn.nl, YouTube en Facebook. 

Ook via Xs4all en Telfort met de witte afstandsbediening op kanaal 626 en via XMS, Edutel, Fiber.nl, Stipte, Lybrandt en Telfort met de zwarte afstandsbediening op kanaal 2125.

Op onze site is deze rubriek te volgen via www.groengraf.nl/wiewatwaar

Vragen, opmerkingen of tips? Neem gerust contact op. Uiteraard kunt u groenegraf.nl ook volgen op Facebook en Twitter

Geïnspireerd geraakt door onze oud Baarn-verhalen?

Kom in actie en deel ook uw herinneringen op Groenegraf.nl.

Een nieuw Baarns boekje: Baarn in de Tweede Wereldoorlog… terugblik

Een nieuw boekje van de hand van Wim Velthuizen is nu te koop:

In het boekje blikt Wim Velthuizen terug op de gebeurtenissen in Baarn tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vanaf de eerste oorlogsdreiging, de evacuatie van Baarn, tot aan de bevrijding is het boekje rijk geïllustreerd met uniek beeldmateriaal. Een aanrader voor elke geïnteresseerde in de Baarnse geschiedenis.

Stichting Groenegraf.nl heeft het boekje uitgegeven en Drukkerij Bakker Baarn verzorgde het drukwerk. Het boekje is volledig in kleur uitgevoerd.

De prijs van het boekje is € 19,50 per stuk. Bezorging in Baarn is gratis.

Wilt u het boekje bestellen? Stuur dan een berichtje aan:

groenegraf.baarn@gmail.com of bel 035-5420804. 

Het boekje is ook verkrijgbaar bij:

Mitra Baarn

Jumbo Den Blanken Baarn

Bruna Baarn

Boekhandel Den Boer Baarn

Historische Kring Baerne

De vervuiling van de Eem (1)

Deze afbeelding van de Eem nabij Eembrugge werd omstreeks 1780 gemaakt.

Het is woensdag 24 januari 1979 

De Eem

Bij de op- en afritten van Rijksweg No. 1 ter hoogte van het Eemviadukt kunnen we al enige tijd de werkzaamheden opmerken, die het woonwagenkamp “Bisschopswaai" een aansluiting gaan geven op het Baarnse rioolafvoernet. Wellicht herinnert U zich nog, dat de Baarnse gemeenteraad het enkele jaren geleden oneens was met het Utrechtse provinciale bestuur, dat uitging van de veronderstelling dat de fecaliën van deze kampbewoners best rechtstreeks in de Eem geloosd zouden kunnen worden.

Onze plaatselijke vroede vaderen zagen daar echter een mogelijke vervuiling van onze rivier in en hadden er een flink bedrag voor over, om ook voor de „Bisschopswaai" eerst de zuiveringsinstallatie aan de Maatweg in te schakelen. Of dit terecht gebeurde, dan wel van een wat overdreven bezorgdheid getuigde, is misschien wel een historische vraag. Want de zorg rond de vervuiling van onze Eem is een eeuwenoude bron van steeds weer opduikende maatregelen. 

Karel V
Wanneer ik tenminste mijn goede vriend Barend D. geloven mag - en hij gaf me nooit enige reden dat niet te doen - heeft zelfs Keizer Karel de Vijfde er zich mee bezig gehouden. Jawel, mijn goede Barendje weet het nodige van onze regionale geschiedenis af. Maar nu eerst Keizer Karel V en zijn bemoeienissen rond ons Eem-milieu van meer dan vier eeuwen geleden.

De klachten over de vervuiling van deze rivier werden ook toen van jaar tot jaar erger. Zo zelfs, dat zij Keizer Karel ter ore kwamen, zegt Barend. Al dat praten leverde eerst de uitvaardiging van een ordonnantie op, maar helpen deed dat niets. In die tijd was er natuurlijk ook nog geen Baarnsche of andere Courant, waarin zoiets gepubliceerd kon worden. Dus eigenlijk is het niet zo verwonderlijk dat het nuttig effekt van zo'n ordonnantie uitbleef.

 
Nieuwe oircondt van 1554
Toen nu Keizer Karel in maart 1554 in Antwerpen verbleef, werd hij - zo wil het verhaal dat Barend mij vertelde - door enige inwoners van Amersfoort, waaronder vermoedelijk de schout Vincent van der Houwe, opnieuw gewezen op de overlast die de stad van deze Eemvervuiling ondervond. Een dagelijks verdriet dat bovendien zij, die langs de oevers van de Eem woonden op het gedeelte van Amersfoort tot voorbij de Melm, te verwerken kregen. De toestand moet de keizer wel duidelijk als onhoudbaar geschilderd zijn. Want er schijnt gelijk een brief uitgegaan te zijn aan „onzen lieven ende getrouwen, die Stadthouder, praesident ende luyden van onsen rade t'Utrecht". Na de gebruikelijke „saluyt ende dilectie" kwam de keizerlijke briefschrijver al spoedig ter zake en wees er op, dat er „al van overlang" geklaagd was dat de rivier de Eem van haar begin en oorsprong (de beken) tot de uitmonding in de Zuiderzee zeer ondiep en vervuild was. Vooral tussen „die stadt Amersfoort ende die Mullum" (nu dus Melm geheten) wat tot grote schade, nadeel en hinder van de navigatie leidde.
 
Vrachtschepen
Waarachtig, zelfs toen kwam de scheepvaart op de Eern al om de hoek kijken. Eenzelfde argument als nu weer gebruikt werd om de jongste reconstructie van de Eem mede te rechtvaardigen. Uiteraard vermeld de geschiedenis niet om hoeveel bruto- of registertonnen het toen bij de boten ging. Maar herhalen doet de geschiedenis zich in ieder geval wel.

Want ook in die jaren werd gewezen op de noodzaak een onderzoek in te laten stellen, opdat eventuele schade voorkomen zou kunnen worden. Zelfs zou de letterlijke tekst van een nieuwe in 1554 uitgevaardigde ordonnantie spreken over „verdiept tot op den ouden bodem ende wijden tusschen die voorszijde stadt ende plaets van Mullum". Voorgeschreven werd dat het gedaan moest worden met afdammingen, met de schop gegraven en het opwerpen van de modder.

 
Eme
Letterlijk wordt als oorzaak vermeld: „Wij verstaan de vervullinghe meest te procederen van 't sant ende eerde, comende uyt die beecken boven A'foort, vallende inde buyten- en binnengarften derselve stadt ende soo voorts inde Eme".

Dat woord Eme zorgde overigens voor een fikse woordenwisseling tussen Barend en mij. Omdat ik altijd over de Amer heb horen spreken als voorloper van onze huidige benaming. Barend was - uiteraard, zou ik bijna zeggen - niet voor één gat gevangen en kwam met een historische uitleg, waarbij hij zelfs tot een nog veel vroegere Karel, namelijk Karel de Grote, terugging.

 
Bron:
Willem de Schrijver
BAARNSCHE COURANT VAN WOENSDAG 24 JANUARI 1979

Geplaatst door L.J.A.Bakker

http://www.grijsvuur.nl

Vragen, opmerkingen of tips? Neem gerust contact op. Uiteraard kunt u groenegraf.nl ook volgen op Facebook en Twitter  

Kom in actie en deel ook uw Baarnse herinneringen op Groenegraf.nl

Baarn in de Tweede Wereldoorlog, terugblik

Een oproep aan de Baarnse middenstand:

Binnenkort zal Stichting Groenegraf.nl een nieuw boekje publiceren:

Baarn in de Tweede Wereldoorlog, terugblik

Het boekje is geschreven door Baarnaar Wim Velthuizen, die in het verleden al veel over de oorlogsperiode in Baarn heeft gepubliceerd.

In het boekje beschrijft Wim gebeurtenissen die in de periode 1940 – 1945 hebben plaatsgevonden. Het boekje zal ruim 100 pagina’s omvatten en Drukkerij Bakker Baarn zal voor het drukwerk zorgdragen. Het exemplaar zal volledig in kleur worden uitgevoerd en onze Baarnse burgemeester Mark Röell heeft het voorwoord voor het boekje geschreven.

We zijn ervan overtuigd dat het onder de Baarnse bevolking gretig aftrek zal vinden. Binnenkort zal het boekje middels voorintekening worden aangeboden aan geïnteresseerden worden aangeboden. Wie het boekje bestelt ontvangt een voucher waarmee het boekje later kan worden afgehaald. Dat voucher wordt in cadeauverpakking verstrekt zodat het ook met de komende feestdagen cadeau gegeven kan worden. Naar verwachting zal het boekje eind december 2017 beschikbaar komen.

Uiteraard willen wij het boekje nu al tegen een aantrekkelijke prijs aanbieden. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. We zijn op zoek naar bedrijven die ons financieel willen steunen. Dat kan door een vrijwillige bijdrage of door het plaatsen van een advertentie achterin het boekje. De hoogte van de vrijwillige bijdrage staat u natuurlijk vrij. Voor een advertentie van een halve pagina vragen wij € 100,--, een hele pagina kost € 175,-. 

Wij denken dat dit een goede investering is, want het is een boekje dat men zal bewaren en regelmatig herlezen.

Wij hopen dat u ons initiatief wilt ondersteunen. Stuurt u alstublieft uw reactie naar groenegraf.baarn@gmail.com of bel 035-5420804.

Reageer snel want het boekje zal binnenkort gedrukt worden.