donderdag 6 december 2018

Een vereniging als sociëteit in Baarn 1865 - 1990 deel 1


Recentelijk kwam ik een boekje tegen wat iets vertelde over: "Een vereniging als sociëteit 1865 - 1990".  Het gaat hierbij om een sociëteit uit Baarn. Hierbij deel 1 (1-3).

Ongetwijfeld de oudste gezelligheidsvereniging in Nederland is Trou Moet Blijcken uit Haarlem, die teruggaat op de rederijkerskamer De Pellicaen uit 1503 en als voorzitter nog een heuse keizer kent. Uit de zestiende en de zeventiende eeuw zijn verder geen sociëteiten overgebleven, of het moeten de schutterijen zijn, die inmiddels volledig in de folkloristische sfeer zijn beland. In de achttiende eeuw presenteerden zich vervolgens culturele genootschappen als de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen en Felix Meritis, plus een keur aan politieke genootschappen van patriotten en prinsgezinde, waarvan alleen die van de laatsten de storm der tijden hebben overleefd en zich tot sociëteiten hebben kunnen ontwikkelen. Namen als de Oranjesociëteit in Zutphen, Standvastigheid in Delft en De Vergenoeging in Middelburg herinneren nog aan hun herkomst.
De eeuw van de sociëteiten was natuurlijk de negentiende. Aan het begin van die eeuw ontstonden druppelsgewijs de Witte in Den Haag, De Groote Sociëteit in Arnhem en De Harmonie in Nijmegen, maar aan het eind ervan beschikte elke stad, elk dorp over een of meer sociëteiten. Eerst was het de oude chic die in sociëteiten als het Casino en Onder Ons samenkwam; vervolgens bundelden zich de jonge, kapitaalkrachtige bourgeois van de opkomende in­dustrie in de Groote Club en soortgelijke verenigingen; en ten slotte greep de sociëteitsgedachte mannen uit alle rangen en standen aan: men kende heeren-, burger-, boeren- en studentensociëteiten. Sociëteiten werden in het leven van mannen zelfs zo belangrijk dat menigeen er de keuze van zijn woonplaats door liet bepalen. Hoe valt dit te verklaren?
Er is een theorie die de opkomst van sociëteiten in verband brengt met de emancipatie van de vrouw. Die theorie wil dat mannen zich genoodzaakt zagen op gezette tijden het huis te ontvluchten, omdat hun vrouwen steeds dominanter werden. Erg waarschijnlijk is deze theorie natuurlijk niet. Vrouwen waren in die tijd maatschappelijk gezien nog te onbelangrijk om een dergelijke ontwikkeling te bewerkstelligen. Het was ook niet zo dat zij er niet bij mochten zijn, zij hoorden er niet bij. Pas later, toen Mina Kruseman en Aletta Jacobs het mannenbolwerk voor het eerst aantastten, begon dit aspect te spelen, hoewel sociëteiten voor de goede verstaander toch altijd meer inclusief dan exclusief van karakter zijn geweest.
Een andere theorie wijst op de sociale kwestie' die het maatschappelijk leven gedurende de negentiende eeuw in toenemende mate ging beheersen door de opkomst van proletariaat zou bij de elite de neiging zijn ontstaan zich te isoleren. Ongetwijfeld speelden standsbesef en de neiging tot fysieke afzondering - het is inderdaad frappant dat het ontstaan van villawijken en villadorpen samenvalt met de stichting van veel sociëteiten - een rol, maar zoals gezegd creëerden allerlei sociale groeperingen gezellig­heidsverenigingen. De belangrijkste reden voor het ontstaan van sociëteiten is ongetwijfeld gelegen in dat wat ze te bieden hadden: gezelligheid, en wel in georganiseerd verband. Daaraan ontbrak het tot dan toe namelijk. Om te beginnen was het verschijnsel vereniging in grote delen van het land onbekend: er waren geen politieke verenigingen, geen beroeps ­en brancheverenigingen, geen culturele verenigingen, geen sportverenigingen, geen bobby-verenigingen niets van dat alles. Wie zich in een kleine stad of een gehucht wilde verpozen kon gaan wandelen of spelevaren, hij kon aan een straatspelletje meedoen of in een herberg een mok bier drinken; maar dat waren zeker geen verfijnde genoegens. Hij kon een kaartje leggen, hoewel bridge nog niet was uitgevonden. Zelfs eenvoudige pleziertjes als sporten, winkelen, een eindje fietsen of een kopje koffie in een restaurant drinken bestonden niet, om maar te zwijgen van het huidige bombardement aan ver­maaksmogelijkheden: bibliotheken, musea, bioscopen, radio, televisie, pretparken en wat dies meer zij. Zeker, eeuwenlang had men zonder zulke zaken geleefd, maar zoals de negentiende eeuw de totale volkshuishouding omgooide, zo gooide zij het gezelligheidsleven om. De meeste mannen leerden toen pas de geneugten van een besloten en toch publiek gezelschap kennen.
* * *
Baarn kan bier als voorbeeld dienen. Als boerendorp met amper tweeduizend inwoners en enkele grote lusthoven als Soestdijk, Peking en Canton gleden de jaren onopgemerkt voorbij, maar in 1864 waren alle inwoners in rep en roer vanwege een bezoek van Tsaar Peter aan Anna Paulowna, die sinds de dood van Willem Il op Soestdijk verbleef. Het jaar daarop, om precies te zijn op 15 juni 1865, werd op grootscheepse wijze het vijftigjarig jubileum van de Slag bij Waterloo gevierd en werd tevens een nieuw gemeentehuis ingewijd. De volgende dag waren er andermaal festiviteiten: prins Hendrik de Zeevaarder, derde zoon van Willem II en Anna Paulowna, had Soestdijk van de koningin-weduwe geërfd en hield met zijn gemalin, Amalia van Saksen-Weimar, een feestelijke intocht in het dorp, waarbij ondernemende burgers een enorm vuurwerk afstaken. In korte tijd hadden de inwoners van Baarn meer meegemaakt dan in decennia daarvoor en het lijkt erop dat enkele Baarnaars de euforie hierover wilden vasthouden. Op 5 augustus 1865 althans kwamen burgemeester Mr. J.C.G.C. Laan, het raadslid J.J.B. baron Taets van Amerongen en notaris H. Pen met zestien andere dorpsbewoners samen om een sociëteit op te richten. Zij tooiden de sociëteit met de aandoenlijke naam 'De Vereeniging', als om aan te geven waaraan zij op dat moment de meeste behoefte hadden. Eenzelfde naam zou ook in Haarlem en in Utrecht worden gebezigd, terwijl in Apeldoorn een Vereniging 'de Sociëteit' ontstond.

Mr. J.C.G.C. Laan, Burge­meester van Baam en Eemnes, van 11-10-1858 tot 28-11-1867.

Jhr. Mr. B. P. de Beaufort. Burg. van Baarn verrichtte op 29-5-1890 de oîïiciële opening van de nieuwe sociëteit.
De Baarnse sociëteit startte in een pand van de voormalige Fransche school aan de Brink, waar nu de Hema staat. Deze kostschool was in I864 ver­huisd naar 'De Oorsprong' aan de Eemnesserweg, waarna de Gemeente het oude schoolgebouw liet af­breken om er een nieuw gemeentehuis neer te zetten. De onderwijzerswoning die op het terrein stond bleef echter behouden, en deze werd op verzoek van dr. D. Voorthuyzen, wethouder en sociëteitslid, aan de jonge vereniging verhuurd.
* * *
Het was in deze onderwijzerswoning dat twintig Baarnaars twee avonden per week van zeven tot negen bij elkaar konden komen (tegen de niet ge­ringe contributie van fl.15,00 per jaar). Uiteraard speel­den sommigen daar op gezette tijden een partijtje whist of omber, terwijl anderen zich aan schaak of domino wijdden. 

noot: "Whist"
Het eeuwenoude kaartspel dat net als Atlantis bezweek onder de vloedgolven van haar eigen succes. Moeder Whist stond aan de wieg van het jonge Bridge aan het begin van de 20e eeuw om vervolgens ras opgeslokt te worden door haar hongerige troonopvolger. Haar tijd was gekomen. Drie eeuwen lang had zij zich in haar eigen tempo ontwikkeld tot zij het toonaangevende kaartspel van de 19e eeuw in Europa en de Verenigde Staten werd. Hier past slechts stilte…

noot: "Omber"
Omber o. kaartspel van Spaanse oorsprong, dat door drie personen wordt gespeeld met een spel kaarten, waaruit de achten, negens en tienen zijn verwijderd, en dus met 40 kaarten, waarvan ieder speler er negen ontvangt, welke bij drieën worden omgegeven. 


Centraal stond de kletstafel, waar kastelein Lehman wijn, likeur, jenever en punch ser­veerde en men met elkaar de laatste ontwikkelingen in stad en land besprak - zij het binnen zekere nor­men. Zoals in alle herensociëteiten mocht er name­lijk geen onderwerp ter tafel worden gebracht zon­der 'voorkennis en goedkeuring' van de voorzitter en diende men zich steeds in 'onderlinge discretie en vriendelijkheid te verstaan' en af te zien van 'con­tentieuse of hatelijke discoursen, piequante railleriën en badinages, dus mede van alle sat en absurd ge­zwets, gevloek en onbetamelijkheid'. Ook fluiten en zingen waren faux pas.
 Op de foto, tussen het toenmalige gemeentehuis en Hotel Central in de Hoofdstraat, begon de sociëteit in 1865.
* * *
Een van de onderwerpen waarover aan de kletstafel druk werd gesproken was ongetwijfeld Baarn zelf. Prins Hendrik de Zeevaarder had in 1872 toestemming gegeven dat de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort over zijn grondgebied mocht lopen, op voorwaarde dat Baarn een station zou krijgen, hoewel het dorp daarvoor eigenlijk te klein was. Aansluitend gaf prins Hendrik bouwterreinen rond het station in erf­pacht uit en liet hij ter verfraaiing van het dorp het Amaliapark aanleggen, waarvan hel hek nu nog op het Stationsplein staat. Nadat in 1874 de spoorlijn was geopend, bouwden ettelijke speculanten uit de omgeving villa's voor zomergasten uit de sleden, eerst in de directe omgeving van het station en vanaf 1879 - toen prins Hendrik overleed en zijn erven grote delen van zijn domein verkochten - in het huidige Wilhelminapark, dat toen niet meer dan een hei was. Voor de Vereeniging waren die specu­lanten niet interessant, omdat zij in Baarn een eigen sociëteit bezaten, Burgerlust (zoals ook de gemeente­ambtenaren over een eigen sociëteit beschikten, De Eendracht). Wel interessant waren de bewoners die de zomervilla's van de speculanten kochten en die in de Vereeniging een natuurlijk gezelschap vonden, waar zij met hun problemen en hun wensen ten aan­zien van Baarn terecht konden. Zo werd op een van de sociëteitsavonden in 1877 door twee 'import-Baarnaars', jhr. J. Hartsen en J. Texeira de Mattos, het initiatief genomen tot een gasfabriek, die een jaar later al draaide. Diezelfde Hartsen zorgde er met de leden E. Elinck Schuurman en C.M. van Gogh voor dat Baarn in 1885 een wa­terleiding kreeg, terwijl weer andere leden betrokken waren bij de totstandkoming van een electriciteits­centrale in 1898. Vanuit de sociëteit werd in 1886 ook de Vereeniging tot Verfraaiing van Baarn opge­richt, waaruit later de V.V.V.- Baarns Bloei voort­kwam, die zich in eerste instantie richtte op bomenaanplant. Verder vond in 1885 de eerstesteenlegging plaats van het Sanatorium, later Badhotel geheten, waartoe de genoemde Hartsen, Texcira de Mattos, Elinck Schuurman samen met de leden Teding van Berkhout en baron d'Aulnis de Bourrouill het startkapitaal bijeenbrachten. Deze kuurinrichting, ontworpen door de jonge architect Berlage, behoorde in die tijd tot de modernste van Europa en zou de naam Baarn als vakantieoord en villadorp over het hele land uitdragen.
* * *
Inderdaad kwamen veel toeristen en seizoenbewoners naar het dorp, al konden sommigen de zware boslucht die er hing niet goed verdragen - vermoedelijk omdat zij te strak in het corset waren gegord. Deze toeloop betekende werkgelegenheid, waardoor binnen dertig jaar het inwonertal van Baarn zou stijgen van 2500 naar 10.000. Dit had mede lot gevolg dat hel gemeentehuis te klein werd, zodat de ambtenaren begerig begonnen te kijken naar de onderwijzerswoning, die nog steeds door de sociëteit was bezet. Onder voorzitter dr. S. Greidanus, die in 1882 was aangetreden, was al eens een plan tot het bouwen van een eigen lokaal geopperd, maar dat voorzag in de toetreding van vrouwelijke leden, omdat het anders niet te bekostigen zou zijn. Hier was de emancipatietheorie even om de hoek komen kijken: het lid Elinck Schuurrnan verlangde dat de sociëteit een 'Heerensociëteit' bleef.

Lustrum-herendiner van vrijdag 5 oktober 1990. Aanwezig waren de volgende leden: Bakhuizen, Beekmans, van Berkum, Bloemers, ter Braake, Broertjes, Brouwer, M.C. de Bruin, van Buttinga Wichers, Citroen, Daverveldt, van Dishoeck, Dumoulin, van Duursen, Francken, van Ginkel, Henken, van Heijnsbergen, Le Heux, Hofkes, Hollander, Janssen, Krop, Levinsky, Louwes, van der Mark, Meerburg, Meijer, van der Molen, Moolenburgh, Mulder, Odufré, Overduin, Peek, van Pelt, Pistor, de Roo, Schaper, van Schie, Schoute, Schreuder, Schuurs, Smelt, Stam, Steneberg, Tromp Meesters, Veldhuysen, Vreeswijk, de Vries, de Waal, Weeda, D.N Wentholt, van der Werf. van der Wilk, van Wulfften Palthe, Zeydner (overleden) Zwart.

Geplaatst door L.J.A.Bakker

http://www.grijsvuur.nl

Vragen, opmerkingen of tips? Neem gerust contact op. Uiteraard kunt u groenegraf.nl ook volgen op Facebook en Twitter

Geen opmerkingen:

Een reactie posten